Sonifikasyon nedir? Veri sese nasıl dönüşür?

Ses titreşecek bir ortam ister; boşlukta yayılmaz. Ama uzay her yerde boş değildir: yıldızların içinde, galaksi kümelerinin sıcak gazında ve gezegen atmosferlerinde gerçek ses dalgaları vardır. Güneş'in titreşimleri ve Perseus kümesinin dalgaları böyledir.

Teleskoplar ise ses değil ışık toplar: radyo, X-ışını, kızılötesi. 'Uzay sesi' dediğimiz şey neredeyse her zaman bu ölçümlerin sese çevrilmiş hâlidir.

Birincisi, fiziksel bir dalganın duyulur aralığa taşınmasıdır: Güneş'in salınımı hızlandırılır, Perseus'un dalgası 57 oktav yukarı taşınır, GW150914'ün zaten duyulur frekansları çalınır. Oranlar korunur; değişen yalnız ölçektir.

İkincisi, veri eşlemesidir: bir yıldızın parlaklığı sesin tınısına, bir tayfın dalga boyu perdeye, bir görüntünün parlaklığı ses yüksekliğine çevrilir. Burada sesin kendisi bir seçimdir; seçim yazılır.

Üçüncüsü, veriden esinlenen müziktir: gök cisimleriyle bağı yalnız ilham olan, ölçüm iddiası taşımayan kompozisyon. Frekans Studio'nun Evrenin Sesi bölümleri ilk iki türdendir.

James Webb Uzay Teleskobu 2022'de WASP-96 b adlı gezegenin atmosferinden geçen ışığın tayfını ölçtü ve suyun açık izini buldu. NASA'nın seslendirmesi bu tayfı soldan sağa tarar: her veri noktasının perdesi o noktanın temsil ettiği ışığın frekansıdır (uzun dalga boyu pes), ses yüksekliği algılanan ışık miktarıdır; su izleri damla sesleriyle işaretlenir.

Bu bir kayıt değil, bir grafiğin kulakla okunmasıdır. Frekans Studio'nun Gezegen Geçişi bölümü benzer bir yolu Kepler verisiyle izler: TrES-2 b yıldızının önünden geçerken ışığın yaklaşık yüzde 1,4'ünü örter ve bu çukur sesin parlaklığında bir kararma olarak duyulur.

Evrenin en eski ışığı olan kozmik mikrodalga arka planın güç tayfında belirgin tepeler vardır; bunlara akustik tepe denir, çünkü genç evrenin sıcak gazında yayılan ses dalgalarının izidir. WMAP'ın ilk yılında ilk tepe ℓ = 220'de, ikincisi ℓ ≈ 540'ta bulundu.

ℓ bir açı ölçüsüdür, frekans değil. İlk Işık bölümünde ℓ doğrudan Hz'e çevrildi; ilk tepe bu yüzden 220 Hz civarında duyulur. Bu, Büyük Patlama'nın kaydı değil, ölçülmüş bir tayfın bir eşlemeyle dinlenmesidir.

Üç soru sor: hangi veri, hangi eşleme, hangi ölçek? Veri bir ölçümse kaynağı belirtilmelidir; eşleme hangi verinin hangi ses özelliğine gittiğini söylemelidir; ölçek, zamanın ve frekansın ne kadar değiştirildiğini. Bu üçü yazılıysa ses bir bilgi taşır; yazılı değilse yalnızca bir atmosferdir.